Over het navigatiesysteem, en waarom dit anders is dan gebruikelijk

In een eerder  artikel vertelde ik over het navigatiesysteem op mijn motor. Nu wil ik daar iets dieper op ingaan, want dit is misschien wel de kern van de Autismecoachopleiding.

In de tien jaar dat ik als autismecoach werkte, zag ik één ding heel vaak terugkomen: coachees die al eerder hulp hadden gehad, kwamen dikwijls bij mij met prima bedoelde, algemene tips op zak. Noem het gerust “Google Maps-tips”. Nuttig in theorie, maar in de praktijk konden ze er niet veel mee.

Wat wél verschil maakte, waren de kaarten, werkbladen en spellen uit onze toolkits. Ze gaven overzicht van de mogelijke concrete opties, zodat de coachee zelf kon kiezen wat voor hem of haar werkte.

En aan het eind van elk gesprek werkten we altijd toe naar één concrete actie, nauwkeurig afgestemd op die specifieke persoon.

“Waarom heeft niemand me dit eerder verteld?!” is een zin geweest die ik meer dan vaak genoeg gehoord heb.

Dit is ook wat je in de opleiding leert: werken met een aangepast navigatiesysteem in plaats van een vaste route. Een gestructureerde aanpak die rekening houdt met het terrein, de coachee én de bestemming.

Die structuur zit op meerdere plekken: in de opbouw van je gesprekken, de duidelijke stappen in het traject (denk bijvoorbeeld aan de 7 stappen uit het boek Meer rust en minder stress bij autisme), én in de tools die je daarbij inzet.

De angst voor structuur

 Zodra ik het over de gestructureerde aanpak heb, hoor ik vaak een zorg:

 Wordt dat niet benauwend?

 Is er dan nog wel ruimte voor maatwerk, voor wie de coachee is?

 Ik snap die angst. Maar ik heb juist ervaren dat het tegenovergestelde waar is: een heldere, functionele structuur geeft ruimte. Niet minder maatwerk, maar meer.

Waarom?

Omdat je als coach niet meer hoeft te improviseren over wélke vraag, welk model of welke oefening je nu weer inzet. Er is namelijk een logische volgorde van stappen. Die energie komt vrij voor waar het om gaat: met volle aandacht luisteren en aansluiten bij je coachee.

Structuur voorkomt bovendien dat een gesprek op hoop van zegen ergens heen drijft. Het geeft de coachee zelf grip op lastige situaties, in plaats van overgeleverd te zijn aan toeval.

Ik schreef hier eerder al een artikel over, mocht je dieper in dit onderwerp willen duiken: Waarom structuur in je coaching helpt om persoonlijk aan te sluiten bij je coachee.

Waar het op neerkomt

Als autismecoach leer je niet blijven hangen in vaste protocollen, eindeloos volgen, of van brandje naar brandje rennen, maar met een helder proces je coachees helpen zelf grip te krijgen op hun leven.

Structuur waar het nodig is, geeft vrijheid en beweging. Altijd passend bij de persoon.

Dit vraagt een bewuste keuze voor deze manier van begeleiden. Dat is soms even wennen (dat gold ook voor mij toen ik hiermee begon), maar het geeft zowel jezelf als coach als je coachee meer duidelijkheid en rust.

Overweeg je of de Autismecoach Jaaropleiding iets voor jou is?

 Plan dan een gratis, vrijblijvend strategiegesprek in. We kijken samen naar jouw situatie, je leerdoelen en of deze opleiding aansluit bij wat je zoekt.

Plan hier je strategiegesprek

 

PS Vaak krijg ik de vraag of wij dan zomaar door bossen crossen en herrie maken. Even voor de duidelijkheid: nee! Dat vind ik zelf respectloos naar mens, dier en natuur. We rijden alleen op een parcours of over daarvoor uitgezette routes (TET-routes, voor wie het wil weten). Komen we wandelaars, fietsers of ruiters tegen, dan houden we daar altijd rekening mee. Bij ruiters zetten we de motor doorgaans helemaal stil, zodat ze rustig voorbij kunnen lopen. Dit is altijd even een mooi moment met een vriendelijk woord en fijne dag voor elkaar. Ik geloof in respect en ruimte voor elkaar. Te allen tijde.

Interessante links:

• Vernieuwde live autismecoach jaaropleiding

 

 

Een verhaal over compassie, professionele nabijheid en wat mensen met autisme écht nodig hebben

In mijn vorige artikel vertelde ik over het navigatiesysteem op mijn motor. Ik noemde ook iets over een paar kleine, gekleurde vlaggetjes die er hangen; meegenomen van een motortocht door de Himalaya. Dit is het verhaal daarachter.

We reden met een groep door de Himalaya. Onderweg kregen we allemaal zo’n set vlaggetjes, om tussen je spiegels boven het stuur te hangen. Onze gids vertelde er een heel verhaal bij over de betekenis, in het Engels, uitgebreid en met veel nuance.

Jan, een van onze medereizigers, een nuchtere hardwerkende man uit de Achterhoek, vroeg mij om het te vertalen. “Het hoeft niet dat hele verhaal hoor,” zei hij er meteen bij. “Gewoon even kort.”

Mijn korte vertaling: deze vlaggetjes gaan over compassie. Als ze in de wind wapperen, verliezen ze kleine draadjes,  en elk draadje verspreidt compassie.

“Compassie,” vroeg Jan, “wat is dat?”

“Lief zijn voor jezelf, en lief zijn voor de mensen om je heen,” antwoordde ik.

“Oh, dat vind ik wel mooi,” zei Jan. “Dan wil ik die vlaggetjes ook wel ophangen.” En zo knoopten we onze vlaggetjes tussen de spiegels van de motoren.

Ik moet nog vaak aan dat moment denken. Niet omdat het een ingewikkeld inzicht was, integendeel. Compassie laat zich in twee zinnen uitleggen, en toch verandert het iets aan hoe je naar iemand kijkt.

Wat dit betekent als het om autismecoaching gaat

Vroeger, toen ik startte in de zorg, is mij professionele afstand aangeleerd. Blijf neutraal. Houd grenzen. Raak niet te betrokken.

Ik geloof daar allang niet meer in. Wat mensen met autisme nodig hebben van hun coach, is niet afstand, het is professionele nabijheid. Er zijn voor de ander, met volle aandacht.

En natuurlijk ook net zo lief zijn voor jezelf als coach, als mens, zodat je die nabijheid kunt bieden zonder jezelf te verliezen.

Dat is ook wat ik coaches in de opleiding probeer mee te geven: je hoeft niet te kiezen tussen professioneel zijn en warm zijn. De beste begeleiding ontstaat juist waar die twee samenkomen.

En daar stopt het niet!

Een heel groot deel van wat we doen, is coachees zelf helpen die compassie te ontwikkelen naar zichzelf toe. Zoveel mensen met autisme hebben geleerd streng naar zichzelf te zijn, omdat ze zich jarenlang moesten aanpassen aan wat “normaal” was. Zelfcompassie leren is dan niet iets ‘aardigs’ erbij. Het is vaak een van de belangrijkste stappen naar meer rust.

Een mooie gedachte, wat mij betreft.

 

Interessante links:

• Vernieuwde live autismecoach jaaropleiding

 

 

Wat een bergpad in Roemenië mij leerde over coachen bij autisme en waarom een andere route soms precies is wat iemand nodig heeft.

Als je me weleens hebt horen spreken tijdens een training of webinar, herken je ‘m misschien: het plaatje van mijn motor op een kronkelig bergpad. Ik laat het bijna altijd zien, ergens aan het begin. Niet omdat ik zo nodig over motorrijden wil vertellen, maar omdat dit beeld laat zien waar de Autismecoach Opleiding om draait.

De foto is gemaakt op een smal bergpad in Roemenië. Geen asfalt, geen bewegwijzering, geen duidelijke route, alleen het pad dat er lag.

Leven met autisme vraagt vaak om precies dat: buiten de gebruikelijke, gebaande wegen denken en leven. Niet omdat het moet, maar omdat de gewone weg soms simpelweg niet de weg is die iemand gelukkig maakt.

Ik heb een duidelijk zichtbaar navigatiesysteem voorop mijn motor. Dat is geen Google Maps, die geeft namelijk alleen de gewone wegen weer. Dit is een systeem dat is aangepast op het terrein: het laat mij de wegen zien die niet op een gewone kaart staan.

En de motor zelf?

Ook geen gewone motor. Het is een lichte adventure bike (een Husqvarna 701, voor wie het precies wil weten), gemaakt om zowel op de weg als offroad te rijden. Ander materiaal, voor ander soort wegen.

Wat dit voor jou als coach betekent

Voor ons werk als autismecoach geldt precies hetzelfde beeld.

Wat wij doen, blijkt vaak anders dan “gewoon coachen”. Niet omdat het ingewikkelder is, maar omdat het ‘neurodivergente terrein’ anders is. Mensen met autisme of een ander neurodivergent brein hebben dikwijls wat anders nodig dan ons gebruikelijke snelwegen-net en Google Maps. De autismecoach-methode die je bij ons leert, is dat navigatiesysteem: geen standaardroute, wel een duidelijke richting, ook als er andere wegen nodig zijn.

En net als bij mijn motor werk je ook hier met ander materiaal. Het AutismeProfiel en de tools uit ‘Coachen naar Rust bij Autisme’ en ‘Coachen naar Betere Relaties bij Autisme’, dat zijn niet zomaar wat extra werkbladen. Dat is het materiaal waarmee je het pad daadwerkelijk kunt berijden, ook als het geen asfalt is. Oftewel: al deze tools helpen om inzichten uit de coaching heel concreet te vertalen naar wat iemand in het dagelijks leven kan doen op zijn/haar eigen weg naar meer rust en levensgeluk.

Herken je dit uit je eigen coachpraktijk? Dat je voelt dat “gewoon coachen” niet altijd volstaat, dat je soms merkt dat je coachee niet tot uitvoering komt en dat je op zoek bent naar ander materiaal om je coachees echt verder te helpen?

En dit navigatiesysteem is nog maar één onderdeel van het verhaal. Kijk je goed naar de foto, dan zie je ook een paar kleine, gekleurde vlaggetjes aan mijn motor hangen, meegenomen van een tocht door de Himalaya. Ook daar zit een belangrijke betekenis achter die iets vertelt over goede autismebegeleiding. Daar kom ik de komende tijd op terug.

Overweeg je mee te doen? 

Lees meer over onze trainingen op onze website, of plan een vrijblijvend strategiegesprek in via Calendly.

Ik denk graag met je mee.

Interessante links:

• Vernieuwde live autismecoach jaaropleiding

 

 

Een praktijkverhaal over hitte, onder- en overprikkeling

Wat voor weer het ook is, Sebastiaan draagt een lange joggingbroek, lange mouwenshirt en een hoodie. Altijd. Ook met 30 graden celsius… De capuchon is een must-have voor elke dag!

Die capuchon is eigenlijk een soort communicatie- en beschermingsmiddel: Is ie op, dan beschermt hij zich tegen de overload aan prikkels van buiten. Het is een teken voor rust en niet meer dan de strikt noodzakelijke communicatie. De capuchon gaat echter ook heel regelmatig af en dan komt er een geïnteresseerd, nieuwsgierig gezicht onder vandaan. Of een ondeugend lachje 😉

Maar nu is het een warme zomerdag.

Marijke doet diverse pogingen om hem te doen inzien dat dit véél te warme kleding is voor zomers weer. Maar Sebas heeft er geen last van zegt hij. En hij heeft er wél last van als hij kleding heeft zonder capuchon.

Als het echt té warm is, geeft Marijke de opdracht om alleen het t-shirt aan te houden en die ene dunne zachte broek die ze ooit konden vinden aan te trekken. Sebas doet dat alleen bij hoge uitzondering en met een goed onderbouwde uitleg over oververhitting van zijn lijf én nadat alle andere dingen zijn gedaan om het niet té heet te krijgen.

Maar makkelijk is dit niet. Zeker niet omdat hij het zelf niet echt opmerkt.

Marijke ziet echter een jongeman die humeurig wordt, een rood bezweet hoofd heeft, zich terugtrekt of zwaar geïrriteerd is in contact. Kortom: die jongeman die allerlei signalen van overprikkeling laat zien. Pas doordat ze concreet opnoemt wat ze precies ziet, realiseert hij zich wat er met zijn lijf gebeurt.

Overgevoeligheid op het ene vlak en tegelijkertijd ondergevoeligheid op een ander vlak geven dagelijks bijzondere uitdagingen… Met heet weer wordt dat weer eens super zichtbaar!

En de juiste hoodies en dunne lange broeken vinden, is een praktische uitdaging…

Toelichting bij dit verhaal

Wat dit extra complex maakt: over- en ondergevoeligheid kunnen náást elkaar bestaan bij dezelfde persoon.

Bijvoorbeeld:

• Overgevoelig voor geluid, maar ondergevoelig voor pijn.
• Overgevoelig voor aanraking, maar ondergevoelig voor warmte.

Voor buitenstaanders is dit moeilijk te begrijpen.

En ook hulpverleners zijn soms geneigd te denken: “Maar hij heeft toch geen moeite met X, dus hij overdrijft bij Y.”

Dat is dan een aanname die je actief mag bevragen…

De verklaring ligt in de manier waarop het brein bij autisme voortdurend alert staat op prikkels van buiten. Kort gezegd: constant proberen in te schatten wat er gaat gebeuren, of het veilig is.

Hierdoor blijft er nauwelijks ruimte over voor de verbinding met de binnenwereld. Dit is geen onwil of onoplettendheid, maar een neurologisch gegeven.

De functie van de hoodie: meer dan een kledingstuk

De capuchon in dit verhaal is een goed voorbeeld van een zelfregulatiestrategie die mensen soms intuïtief ontwikkelen, zonder dat ze er zelf een naam voor hebben.

Als coach is het waardevol om dit te (h)erkennen en te benoemen, zodat je coachee ervoor kan leren kiezen om dit heel bewust in te zetten en er een positieve betekenis voor zichzelf aan te geven (dit omdat ze vaak te maken hebben gehad met negatieve oordelen hierover).

De capuchon vervult in dit geval meerdere functies tegelijk:

• Sensorische afscherming: de capuchon beperkt de visuele en auditieve prikkels die binnenkomen en geeft een ‘veilige omhulling’.
• Non-verbale communicatie: omhoog betekent ‘ik ben niet beschikbaar’, omlaag betekent ‘ik ben open voor contact’. Een subtiele manier om grenzen aan te geven.
• Regulatie van tast: zachte, lange kleding zonder naden of labels voorkomt constante prikkeling van de huid, waardoor er meer cognitieve ruimte overblijft voor andere zaken.

Voor coaches is het uiteraard belangrijk om niet reflexmatig te sturen op wat ‘sociaal wenselijk’ is (capuchon af, normale kleding aan), maar samen met de coachee eerst de functie ervan te ontdekken.

Hypersensitiviteit voor tast

Sebastiaan is overgevoelig voor tast. Zachte kleding, geen naden, niets dat knelt, dit is geen voorkeur of luxe, maar een noodzaak om te kunnen functioneren.

Kleding die constant prikkelt, is voor iemand met tactiele overgevoeligheid als een constante afleiding die energie kost, concentratie ondermijnt en zelfs voor stagnatie in gewone handelingen kan zorgen.

Als coach kun je helpen door dit bespreekbaar te maken en te normaliseren.

Vraag je coachee actief naar sensorische voorkeuren en triggers. Dit soort informatie wordt vaak niet spontaan gedeeld, omdat mensen het zelf niet altijd als relevant beschouwen of zich ervoor schamen.

Hyposensitiviteit voor temperatuur: het onzichtbare risico

Het thema in dit verhaal is de ondergevoeligheid voor temperatuur. Sebastiaan merkt niet bewust dat het te warm is, zelfs bij 30 graden.

Dit is geen bewust negeren van lichamelijke signalen. De signalen komen simpelweg onvoldoende of niet tijdig aan in zijn bewustzijn.

Toch reageert zijn lichaam wel op de hitte: hij transpireert, raakt overprikkeld, wordt humeurig en geïrriteerd. De buitenwereld ziet de gevolgen, terwijl de persoon zelf de oorzaak niet herkent.

Dit is een cruciaal inzicht voor de praktijk: gedragsverandering zonder lichaamsbewustzijn is buitengewoon moeilijk.

Je coachee kan pas iets doen met een signaal als hij of zij dat signaal ook opmerkt.

Wat Marijke in dit verhaal doet, is een krachtige interventie: ze benoemt concreet en feitelijk wat ze ziet (“Ik zie een rood, bezweet hoofd, ik zie dat je je terugtrekt”) zonder te oordelen.

Hierdoor kan Sebastiaan die externe informatie gebruiken als spiegel voor zijn eigen lichamelijke toestand.

Praktische implicaties voor coaching

In dit verhaal lees je over diverse belangrijke thema’s die in Autismecoaching regelmatig terugkeren.

1. Psycho-educatie over prikkelverwerking

Veel mensen met autisme (en zeker ook volwassenen) hebben nooit goed uitgelegd gekregen hoe hun prikkelverwerking werkt.

Het benoemen en normaliseren van over- én ondergevoeligheid is een belangrijke eerste stap. Het geeft taal aan iets wat ze al hun hele leven ervaren, maar waarvoor ze geen kader hadden.

(Voor wie er meer over wil weten: dit komt naar voren in stap 5 uit Coachen naar Rust bij Autisme.)

2. Lichaamsbewustzijn ontwikkelen

Ondergevoeligheid voor lichamelijke signalen betekent dat iemand bewust moet ‘leren zien’ wat het lichaam doet. Dit kan door:

• Ontdekken wat hun eigen Let-op!-signalen en grenssignalen zijn (stap 1 uit Coachen naar Rust bij Autisme).
• Externe signalen (zoals feedback van een partner of begeleider) bewust in te zetten als informatiebron.
• Samen een persoonlijk overzicht te maken van lichamelijke stresssignalen. Dit mag puur gericht zijn op de signalen die iemand zelf kan herkennen (en ook dit wordt helder bij stap 1 van Coachen naar Rust bij Autisme).

3. Zelfacceptatie en het loslaten van schaamte

Een hoodie dragen op een warme dag roept reacties op uit de omgeving.

Veel mensen met autisme internaliseren die buitenwereld en gaan twijfelen aan zichzelf: “Doe ik raar?”, “Moet ik dit aanpassen?”

Als coach kun je helpen om de functionaliteit van zulke strategieën te bevestigen en te onderbouwen.

Dit voedt zelfacceptatie in de praktijk: niet “jij moet veranderen”, maar “jij mag begrijpen waarom je doet wat je doet, en daar bewuste keuzes in maken, los van wat de rest van de wereld daarvan vindt”.

4. Risico’s van ondergevoeligheid bespreekbaar maken

Ondergevoeligheid kan serieuze risico’s met zich meebrengen. Denk aan:

• Grenzen overschrijden zonder het te merken, met uitputting of burn-out als gevolg.
• Lichamelijke klachten (ontstekingen, blessures) die te laat worden opgemerkt.
• Sociale misverstanden doordat geïrriteerd gedrag, veroorzaakt door fysieke overprikkeling, niet begrepen wordt als een lichamelijk signaal.

Het bespreekbaar maken van deze risico’s geeft vaak ook praktische inzichten over het tijdig leren opmerken van grenzen.

5. Praktische omgevingsaanpassingen

Naast bewustwording zijn concrete, praktische aanpassingen minstens zo waardevol. Een paar voorbeelden:

• Kleding bewust kiezen op comfort (materiaal, pasvorm, geen labels).
• Bij warm weer van tevoren een plan maken: wanneer ga ik naar binnen, wanneer neem ik een koel moment?
• Afspraken maken met naasten over hoe zij kunnen helpen signaleren, zonder het als kritiek te framen.

Tot slot: kennis als fundament voor alledaags welzijn

Het verhaal van Sebastiaan en zijn hoodie is misschien klein en alledaags, maar het raakt aan iets fundamenteels: als mensen met autisme begrijpen hoe hun prikkelverwerking werkt, kunnen ze zichzelf beter begrijpen. En dat inzicht kunnen ze direct gebruiken om zich beter te voelen, om letterlijk beter in hun vel te zitten.

Als coach ben jij misschien degene die dit inzicht voor het eerst helder verwoordt.

Die uitlegt dat het niet raar is, niet lui, niet aanstellen, maar neurologisch verklaarbaar en heel concreet te hanteren.

Die kennis kan een wereld van verschil maken in alledaags welzijn en levensgeluk.

Wil jij van betekenis zijn voor mensen met autisme?

Als je dit leest en denkt: dit is precies waarom ik coach wil zijn – om bij te dragen aan dat levensgeluk – dan past de jaaropleiding Autismecoach misschien bij jou.

Daar leer je niet alleen de theorie over autisme, maar ook hoe je die kennis overbrengt op een manier die echt landt.

Zodat jouw coachees niet alleen inzicht krijgen, maar er daadwerkelijk iets mee kunnen doen in hun dagelijks leven. Concreet, persoonlijk en met diepgang.

Interessante links:

• Vernieuwde live autismecoach jaaropleiding
• Coachen naar Rust bij Autisme

Praktische Tip nav een reactie op de nieuwsbrief:

Er zijn speciale sun hoodies oa van patagonia (oa bij Bever Sport en Bergfreunde).

Dat geldt ook voor de lange dunne broeken – vaak zijn deze bij goede sportzaken wel te vinden, goed ademend en ook geschikt voor de hitte.

(en voor wie het te kostbaar vindt: eind van de zomer is er uitverkoop – een prima moment om voor het volgend jaar vast wat te scoren. Het is kleding die vaak lang mee gaat)

 

Wanneer gedrag eigenlijk een noodsignaal is

Daar kwamen ze aan…
een hele stoet vrachtwagens van de Flevo Truckerstour

Voor onze kleinzoon leek dat een geweldig uitje.

En dat was het ook… tenminste, eventjes…

Hij keek eerst nog vol verwondering.
Zwaaide zelfs even terug.

Maar die toeters…

Ik zag zijn gezichtje veranderen.
De capuchon ging op.
Zijn handjes schoten naar zijn oren.
Zijn hele lijfje schrok.

Geen woorden nodig. Je zag precies: dit is niet meer leuk, dit is te veel.

Dus we liepen weg van de vrachtwagens.
Nog een tijdje hield hij zijn handjes stevig over zijn oren.

Even later slenterden we langs de kleedjes van de rommelmarkt.
Daar lagen auto’s. Heel veel auto’s.

Rustig bekeek hij alles.
Met grote aandacht koos hij wat hij echt mooi vond.

En toen mama zei dat er maar eentje mee naar huis mocht, was dat prima. De rest kon terug. Hij wist precies wat hij wilde.

Bij een ander kleedje stond een motor.
En ja hoor… hij koos natuurlijk een heuse adventure bike. Echt onze kleinzoon;)

Maar na nog meer kijken, nog meer indrukken verwerken, sloeg de stemming om.

Geen ruimte meer om iets terug te leggen.
Tegenstribbelen. Bozig huilen.

Dochterlief zag het meteen.

Niet pas als het escaleert.
Niet pas als hij totaal overstuur is.

Maar precies op dat kantelpunt waarop zijn systeem zegt: genoeg.

Dus liep ze met hem de drukte uit.
Naar het dierenparkje ernaast.

En wat gebeurde er?
Binnen een paar minuten ontspande hij.

Hij begon weer te kletsen over de kalkoen en de eenden.
Zijn lijfje kwam terug in rust.

Daarna liepen we gemoedelijk naar huis.
En thuis speelde hij nog heerlijk met zijn nieuwe aanwinsten.

Ik stond ernaar te kijken en dacht alleen maar:
Wat ben ik ongelooflijk trots op onze dochter.

Omdat ze niet denkt in:
“Ach, hij moet hier maar tegen kunnen.”
of
“Ik wil nog éven dit doen of dat zien.”

Maar in:
“Hoe is het samen fijn?”

Dat gaat niet over leren dat je alles moet vermijden.
Maar leren dat je mag voelen wanneer het genoeg is.

Dat je rust mag opzoeken.
Dat je de kunst van het doseren mag toepassen.

En precies daar raakt dit voor mij de kern van Autismecoaching.

Want hoeveel volwassenen met autisme leren dit pas na járen overleven?

Na járen zichzelf forceren?
Na járen denken dat zij zich gewoon meer moeten aanpassen?

Terwijl de echte winst vaak zit in iets anders:

• Overprikkeling op tijd leren signaleren en zo mogelijk voorkomen
• Grenzen serieus nemen
• Leren doseren (niet alleen ‘agenda-technisch’, maar vooral ook ‘energie-technisch’) en weten hoe je jezelf terugbrengt naar rus.

Dat is geen klein detail.
Dat is de basis voor meer levensgeluk.

Dit is waarin jij als autismecoach het verschil kunt maken voor mensen met autisme: minder stress, meer rust en een leven dat beter past bij wie iemand van nature is.

Interessante links:

• Vernieuwde live autismecoach jaaropleiding
• Gratis online inkijkwebinar toolkits

 

Verrassing!

Marijke heeft iets leuks bedacht voor Valentijnsdag. Doen ze normaal nooit aan — Peter vindt het maar onzin, marketinggedoe vooral.
Maar dit jaar wil ze hem verrassen met een citytripje. Opa en oma zijn geregeld voor de kinderen.

Dan krijgt Peter oma toevallig aan de lijn. Over het weekend. Over dat ze morgen op tijd zal zijn.

Peter wist van niets!

Hij vraagt Marijke waarom ze niet heeft verteld dat zijn schoonouders komen. Dat wil hij altijd van tevoren weten. Hij houdt er absoluut niet van om zomaar overvallen te worden met bezoek.

Maar hij krijgt geen helder antwoord. Alleen iets vaags over “iets leuks samen” en “even weg”.

Zijn hoofd slaat op hol.
Waarom zegt ze niets?
Waarom doet ze zo geheimzinnig?

Hoe langer het rondzingt in zijn hoofd, hoe bozer hij wordt.
Ze liegt tegen hem! — dat doet ze anders nooit.
Ze bepaalt gewoon zijn weekend! Zonder overleg!
Niemand bepaalt wat hij móét doen. Niemand!!!

De spanning stijgt, boosheid en angst stapelen zich op.

Dan komt Marijke vrolijk thuis. Ze heeft zin in het weekend, zin in samen weg, zin om de liefde te vieren. Gewoon, omdat het kan.

Zodra ze binnenkomt, staat Peter klaar. Groot, strak, één brok spanning. Hij eist nú uitleg!

Marijke schreeuwt terug — en roept dan ineens:

“Stop. We moeten praten.”

Het werkt.
Stilte.

Peter voelt het ook. “Je hebt gelijk,” zegt hij. “Er gaat hier iets écht niet goed.”

Begrijpen en herstellen

Langzaam ontdekken ze dat ze allebei in hun eigen hoofd zaten. Met hetzelfde weekend, maar een totaal ander verhaal erbij. Zonder te weten wat er bij de ander speelde.

Peter beseft: zo’n uitje is in háár taal een liefdesverklaring.
Alleen… verrassingen zijn niet zijn taal van liefde.

Marijke weet dat eigenlijk ook. Maar in haar enthousiasme was ze dat even vergeten.

Ze praten.

Ze vertelt haar plan.

Zo maken ze er alsnog een fijn weekend van.

 Wat kun je als autismecoach met dit verhaal

Dit ervaringsverhaal lijkt op het eerste gezicht een alledaagse relatiebotsing, maar voor AutismeCoaches zit er veel waardevolle dynamiek onder de oppervlakte. Het raakt aan thema’s die je in de praktijk regelmatig tegenkomt bij (neurodivergente) relaties:

• omgaan met verrassingen en onvoorspelbaarheid
• het doorbreken van conflictcirkels
• verschillen in liefdestalen en intenties

Juist omdat dit zo herkenbaar is, kun je dit soort situaties gebruiken om samen met coachees te onderzoeken wat er écht gebeurt — onder de boosheid, de harde oordelen en woorden.

 

1. Verrassingen: goed bedoeld, maar niet altijd helpend

Wat voor de één een liefdevol gebaar is, kan voor de ander grote onrust oproepen. Verrassingen vragen schakelen: mentaal, emotioneel en praktisch. En schakelmomenten kosten veel energie — bij autistische mensen doorgaans meer dan bij neurotypische mensen.

Als coach kun je helpen door dit mechanisme expliciet te maken:

• Niet iedereen ervaart verrassingen als leuk, ook niet als ze positief bedoeld zijn.
• Voor sommige mensen werkt het juist regulerend om vooraf te weten wat er gaat gebeuren.
• Dat zien we niet alleen bij volwassenen, maar ook bij kinderen (bijvoorbeeld zelf cadeaus uitzoeken).

Coach-tip
Help coachees met onderzoeken wat voorspelbaarheid voor hen betekent. Wanneer geeft duidelijkheid rust? En hoe kunnen ze dit weergeven in voor hen belangrijke situaties?

 

2. Enthousiasme versus triggers: goede intenties, botsende systemen

In het verhaal zie je hoe Marijke, vanuit enthousiasme en liefde, geheimzinnig doet. Voor haar is dat speels en verbindend.
Voor Peter is het juist een alarmsignaal.

Hij voelt feilloos aan dat de informatie niet compleet is. En omdat eerlijkheid voor hem cruciaal is, raakt hij direct getriggerd. Niet omdat hij haar nooit vertrouwt — maar omdat onduidelijkheid en discongrentie stress oproept.

Het is vaak helpend om dit te begrijpen:

• Mensen kunnen tegelijk goede intenties hebben en elkaar tóch diep raken.
• Ook in lange relaties blijven dit soort blinde vlekken bestaan.
• “Dat had ik toch kunnen weten” betekent niet dat het niet meer kan gebeuren.

Coach-tip:
Normaliseer dit. Help mensen te begrijpen dat dit geen onwil is, maar een botsing tussen stresssystemen, communicatiebehoeften en verwachtingen. Hoe beter iemand dit leert herkennen, hoe makkelijker het is om het contact weer te herstellen (met zichzelf en de ander).

 

3. Boze woorden zijn stress, geen inhoud

Een cruciaal inzicht!
Wat er tijdens zo’n escalatie geroepen wordt, is meestal geen inhoudelijke waarheid, maar pure stress.

Als coach kun je hier veel betekenen door:

• te helpen herkennen dat boosheid, schreeuwen of beschuldigen signalen zijn van overbelasting (Stap 1 uit Meer rust en minder stress bij autisme)
• te vertragen, in plaats van de inhoud van de woorden te analyseren
• het gesprek te verleggen van wat er gezegd werd naar waardoor het gebeurde (betekenis geven)

Coach-tip:
Leer coachees (en hun partners) om bij escalatie niet verder te discussiëren, maar de rust te herstellen en nieuwsgierig te worden naar welke behoeften hier mee speelden.

 

4. De STOP: de conflictcirkel doorbreken

In het verhaal werkt één woord als kantelpunt: STOP.

Wanneer stellen vooraf afspreken dat één van beiden “stop” mag zeggen zodra ze merken dat de spanning oploopt, ontstaat er ruimte. De automatische conflictcirkel wordt doorbroken.

Coach-tip:
Help stellen zo’n STOP-afspraak expliciet te maken:

• Wie mag hem inzetten? (Beide partners!)
• Wat betekent STOP concreet? (Pauze, geen inhoud, eerst reguleren)
• Wat doen we daarna wél? (Uitleg geven, elkaar meenemen in het hoofd)

Dit is een krachtige, praktische interventie die veel escalatie-ellende kan helpen voorkomen.

 

5. Liefdestalen: dezelfde liefde, een andere vorm

Onder dit alles zit nog een laag: liefdestalen.
Samen iets leuks doen is een bekende liefdestaal. Voor Marijke is de verrassing een daad van liefde. Voor Peter wordt die liefde pas zichtbaar zodra de onduidelijkheid weg is.

Coach-tip:
Ga met je coachee onderzoeken:

• Hoe laat jij zien dat je van iemand houdt?
• Hoe herken jij liefde van de ander?
• Waar lopen die talen langs elkaar heen?

Dit haalt morele oordelen (“je houdt geen rekening met mij”) uit de relatie en vervangt ze door begrip.

 

Tot slot: jouw rol als coach

Als autismecoach hoef je deze situaties niet op te lossen.
Je ondersteunt wel in:

• stress herkennen
• patronen begrijpen
• woorden geven aan wat er intern gebeurt
• en samen nieuwe afspraken maken die passen bij hún relatie

 

Wil je hier als coach verder in verdiepen — met meer praktijkvoorbeelden, concrete interventies en verdieping rondom allerlei soorten relaties, stress en neurodiversiteit?

Dan nodig ik je van harte uit om te kijken of de online training Coachen naar Betere Relaties bij je past.
Een training speciaal voor coaches die relaties niet willen ‘repareren’, maar willen helpen begrijpen, afstemmen en versterken.

Interessante links:

• Webinar Verbindende Communicatie
• Online training Coachen naar Betere Relaties – inclusief online toolkit

Autisme – verdriet – verstarring en beweging

Marijke heeft een knobbeltje in haar borst en is voor verder onderzoek doorgestuurd naar het ziekenhuis. Peter zegt er niet veel van. Hij neemt het ter kennisgeving aan.

In de weken daarna is hij wat teruggetrokken, snel mopperig, kortaf.

Zij ook.

Er hangt veel spanning in de lucht.

Ze ervaart hem als kil en afstandelijk. Net nu ze steun wil!

Ze zoekt die steun wel bij een vriendin, maar het is een troostprijs.

Ze wilde het van Peter…

 

Als ze de uitslag krijgt, vertelt ze hem blij dat het niets is! Ze is zo opgelucht!

Peter kijkt op van zijn boek: ‘Oh’, is alles wat hij zegt.

Bruusk draait Marijke zich om en loopt naar boven. Stilletjes huilt ze in haar eentje op bed. Van teleurstelling, van ontlading van de spanning, van de opgekropte frustratie van geen steun voelen van Peter.

Een week lang leven ze hun gewone leven, functioneel praktisch naast elkaar – er is weinig contact.

 

Beweging en begrip

Tot ze samen een wandeling maken.

Peter begint te vertellen: dat hij wel zag dat het moeilijk was, maar zich geen raad wist.

Hij was alleen maar bang om haar kwijt te raken, bang dat ze ernstig ziek zou zijn. Hij zat opgesloten in zijn angsten – voelde zich verstard en schuldig.

Schuldig omdat hij niets kon doen.

Nu hij een kijkje in zijn hoofd heeft gegeven, is het de beurt aan Marijke.

Ook zij kan vertellen wat er in haar om ging en waar ze behoefte aan had gehad. Zonder verwijten, puur om te delen.

De beweging van hun lichaam tijdens het wandelen, geeft ook weer beweging in hun hoofd en beweging naar elkaar.

Meer is er niet nodig.

Er hoeft immers niets opgelost te worden, niets veranderd te worden of anders aangepakt te worden.

Ze zijn wie ze zijn, ook al valt dat niet binnen het ‘ideale plaatje’.

Het enige dat ze zich voornemen is om wat eerder te gaan wandelen als er weer zo’n onbegrepen spanning gevoeld wordt.

 

Omgaan met emoties bij autisme en jouw rol als autismecoach

Heftige emoties kunnen iemand volledig overspoelen en tijdelijk lamleggen. In zo’n toestand is het vaak moeilijk om overzicht te houden, gedachten te ordenen en betekenis te geven aan wat er gebeurt.

Tegelijkertijd doet de buitenwereld vaak júist dan een dringend beroep op actie: reageren, de juiste woorden vinden, je inleven, aanwezig zijn. Dat spanningsveld is groot.

Heftige emoties vragen doorgaans meer tijd om verwerkt te worden. Dat staat in contrast met feitelijke informatie, die sneller en eenvoudiger te verwerken is. Dit verschil is belangrijk om te herkennen en te erkennen.

Binnen neurodivergente (vriendschaps-)relaties kan dit inzicht veel druk wegnemen. Het helpt om verwachtingen bij te stellen die op dat moment niet haalbaar zijn. Daarmee kan onnodig verdriet worden voorkomen.

In de beschreven situatie was er al sprake van angst en verdriet rondom een mogelijke borstkankerdiagnose. Dat op zichzelf is ingrijpend. Wanneer daarbovenop ook nog het gevoel ontstaat dat je elkaar niet begrijpt in hoe je met die emoties omgaat, kunnen beide partners zich eenzaam en machteloos voelen. Dat extra verdriet is vaak niet nodig, maar ontstaat wel wanneer er geen ruimte is voor ieders manier van verwerken.

Als autismecoach kun je veel betekenen rondom uitleg over emoties, de betekenisverlening en het zoeken naar een goede manier van omgaan met die emoties. Want dit is voor veel mensen een enorme zoektocht – en dus komt het er wel eens ‘raar’uit…. En wordt het als ‘moeilijk doen’ bestempeld. Dan ontstaan er makkelijk overtuigingen en innerlijke conclusies, zoals: “hij is kil”, “ik kan dit niet”, of “ik doe het toch nooit goed”.

 

Maar wat mij betreft geldt:

“Iemand ís niet moeilijk – iemand héeft het moeilijk”

 

Dit inzicht is vaak voor zowel degene met autisme en de directe omgeving een belangrijke om met meer (zelf)compassie te kunnen leren kijken naar wat er gebeurt en iets van de bevroren spanning te kunnen ‘ontdooien’.

Letterlijk bewegen helpt vaak ontzettend om ook beweging te krijgen in je hoofd, zodat je niet compleet vast loopt in nare overtuigingen en angst.

Je kunt dit als coach letterlijk tijdens een coachgesprek inzetten (bijvoorbeeld wandelend coachen). Daarnaast is het altijd goed om samen met je coachee op zoek te gaan naar een manier van bewegen die makkelijk te doen is als er veel heftige emoties zijn.

Ik zeg bewust ‘makkelijk te doen’ – als in makkelijk te starten. Want als iemand al enorm worstelt met heftige emoties, is er geen ruimte om moeilijke dingen te doen.

Wat als makkelijk of moeilijk ervaren wordt, is per persoon uiteraard verschillend. Dus standaard noemen ‘ga een rondje lopen’ is niet de oplossing!

Als coach zoek je naar iets heel specifieks dat voor jouw coachee werkt. Voor de een is dat wandelen, voor een ander de sportschool en voor weer iemand anders is de deur uit gaan al een te grote stap. Dan zoek je samen naar een eenvoudige doe-activiteit binnenshuis.

Emoties vragen nu eenmaal om beweging en contact met het lichaam. En vaak is het voor mensen met autisme ontzettend helpend om hier een concrete weg in te vinden.

Aan jou als coach om hierin sparringpartner te zijn, mee te denken en uit te nodigen tot uitproberen en ‘testen’ wat het beste werkt.

In het coachen rondom emoties is geen ‘one-size-fits-all’.

Juist de uitwisseling van ervaringen verrijkt ons vak.
Wat is jouw manier om als autismecoach mensen te helpen om met hun emoties om te leren gaan?

Als je wilt, deel het hier, zo leren we van elkaar.

 

 

Interessante links:

• Webinar Verbindende Communicatie

• Online training Coachen naar Betere Relaties – inclusief online toolkit

Rouwen is als een ‘ongrijpbaar iets’ – er gebeurt zoveel van binnen… maar wordt bij autisme vaak op een geheel eigen wijze geuit, wat lang niet altijd door de omgeving begrepen wordt. Die sociale verwachtingen over rouw alleen al, kunnen het extra ingewikkeld maken.

Autismecoach

Als autismecoach kun je hierin veel betekenen. Niet door rouw te ‘verklaren’ of te sturen, maar door samen betekenis te geven aan wat iemand ervaart — en door te bevestigen dat een eigen manier van rouwen de enig juiste is.

Rouw bij autisme kan zich bijvoorbeeld uiten in:

• weinig zichtbare emoties
• juist veel boosheid of irritatie
• terugtrekgedrag
• doorgaan alsof er niets is gebeurd
• een sterke focus op details of praktische zaken

Dit betekent niet dat er geen verdriet is. Vaak is het er juist diep, maar wordt het anders geuit.

Alexithymie

Wanneer er sprake is van alexithymie, kan het bovendien lastig zijn om gevoelens te herkennen, te benoemen of te begrijpen. Soms blijft er vooral een vaag gevoel van verwarring over, of ontstaan er lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak. Rouw wordt dan niet direct herkend — soms pas veel later, wanneer er woorden of beelden voor komen.

Voor jou als coach betekent dit vooral: vertragen. Rouw hoeft niet meteen begrepen te worden. Het mag tijd kosten. Het gaat om het in veiligheid onderzoeken van wat er speelt. Dat hoeft niet alleen via gesprek, maar kan juist ook via lichaamsgerichte oefeningen, creatieve werkvormen of visuele tools — alles wat helpt om te ervaren wat er van binnen gebeurt.

Rouw gaat ook niet alleen over het verlies of afscheid van een persoon. Vaak is er ook rouw om het verlies van een toekomstbeeld, een identiteit of een leven dat iemand voor zich zag. Bijvoorbeeld na een autisme-diagnose, wanneer eerdere verwachtingen ineens verschuiven

Als coach is het belangrijk je bewust te zijn van de existentiële laag die hierin meespeelt. Op zulke vragen bestaat geen stappenplan. Er is geen vast kader voor ‘hoe nu verder’. En toch kun je als coach ondersteunen bij het vinden van nieuwe ankers in het dagelijks leven: kleine bronnen van betekenis, zingeving of plezier — hoe bescheiden ook.

Ik zou hier allerlei theorie over rouw kunnen delen, maar soms zegt een persoonlijk verhaal meer dan een model of uitleg. Daarom wil ik je graag meenemen in het ervaringsblog van collega-autismecoach Miranda Schoot-Poeze, die op indringende en herkenbare wijze schrijft over hoe zij als vrouw met autisme rouw ervaren heeft.

Autisme en rouw – een ervaring met verlies en verwerking

Een blog van gecertificeerd autismecoach Miranda Schoot

Rouwen is voor iedereen anders. Maar voor mij, als vrouw met autisme, voelt rouw vaak extra ingewikkeld en overweldigend. Autisme en rouw samenbrengen is soms alsof je een ingewikkelde puzzel moet leggen, waarbij elke emotie zijn eigen plekje zoekt. In dit blog wil ik graag mijn persoonlijke verhaal delen over het verlies van dierbaren: mijn vader, schoonouders en ook onze geliefde honden. Hoe ik dat verlies heb ervaren, wat het met me deed, en hoe ik er stap voor stap een plek voor leer vinden.

Toen praten over rouw nog niet lukte

Lange tijd vond ik het bijna onmogelijk om over mijn verdriet te praten. Zodra iemand erover begon, barstte ik in tranen uit. Het voelde zwaar en onhandelbaar. Het was te pijnlijk, te intens. Nu lukt het me beter om mijn gevoelens onder woorden te brengen, al gaat dat niet altijd en zeker niet als ik me niet goed voel. Dan kan ik er echt nog niet over praten, en dat is oké. Het is mijn manier van omgaan.

Verlies van mijn schoonvader en onze hond

In 2011 verloor ik mijn schoonvader. Toen wist ik nog niets van mijn autisme. Het was een periode waarin ik me helemaal verloren voelde. Ik wilde mijn man steunen, maar wist niet hoe. Ik had zelf zoveel verdriet dat ik het nauwelijks aankon. Daarbij kwam dat we in datzelfde jaar ook onze eerste hond moesten laten inslapen, na bijna 15 jaar samen. Hij was ons maatje, onze vriend. Dat verlies deed ook enorm veel pijn.

Autisme en rouw om mijn vader

Het overlijden van mijn vader in 2014 was misschien wel het zwaarste moment. Zijn ziekte was kort, maar intens: vijf weken van ziekenhuis, chemo en steeds verder achteruitgaan. Ik zat zelf al in een moeilijke periode: ik was depressief, kreeg de diagnose autisme en worstelde met een angststoornis. De geboorte van mijn zoon had ik nauwelijks verwerkt. Alles kwam ineens tegelijk.

Emoties kon ik toen bijna niet uiten. Vijf jaar heb ik erover gedaan om zijn overlijden een plek te geven. Zonder hulp had ik dat waarschijnlijk nog steeds niet gekund. Het meegaan in het hele ziekteproces was ook heel moeilijk voor mij. Ik was er overal bij, maar de beelden van mijn vader die zo veranderde, vergeet ik nooit meer. Van een sterke, zelfstandige man werd hij iemand die niet meer kon lopen of voor zichzelf zorgen. Dat was zo verdrietig om te zien. Elke dag huilde ik, al hield ik me groot als ik bij hem was.

De leegte en het onbegrip

Het is voor mij altijd onwerkelijk gebleven. Waarom moest mijn vader, die altijd zo sterk was, zo jong sterven? Ouders horen toch oud te worden? Waarom hij, en niet iemand anders die al langer ziek was? Die vragen blijven in mijn hoofd rondspoken.

De eerste weken na zijn opname beleefde ik elk jaar opnieuw. Die pijn stond stil, alsof de tijd bevroren was. Pas later leerde ik dat het oké is om het verdriet toe te laten, maar ook om verder te gaan.

Verlies blijft, maar ik blijf niet meer hangen

Door dat grote verdriet heb ik jarenlang weinig aandacht besteed aan onze trouwdag. Het voelde niet goed om te vieren als mijn vader er niet meer was. Toen mijn schoonmoeder een paar jaar geleden overleed, voelde het verdriet anders. Het was er, maar minder overweldigend. En vroeger, toen ik klein was en mijn oom overleed, ging ik niet naar de uitvaart. Ik durfde niet en voelde me schuldig tegenover mijn nichtje. Nu weet ik dat dat met mijn autisme te maken heeft. Ik hoef me niet meer schuldig te voelen.

Door alles wat ik meemaakte, merk ik dat ik nu soms afstand neem als iemand dichtbij me ernstig ziek is. Dat is niet omdat ik minder meeleef, maar omdat ik die diepe pijn niet steeds opnieuw wil voelen. Het is mijn manier van zelfbescherming.

Twee weken geleden moesten we onze hond weer laten inslapen. Ook dat was ontzettend moeilijk. We zagen hem achteruitgaan, en op een dag kon hij niet meer opstaan. Het was duidelijk tijd om hem te laten gaan. Hoe zwaar ook, we wilden hem geen pijn laten lijden.

Wat ik leerde over autisme en rouw

Autisme en rouw is voor mij een ingewikkelde combinatie. Het gaat niet alleen om verdriet, maar ook om de overprikkeling, de chaos in mijn hoofd en het vinden van woorden voor wat ik voel. Soms voelt het alsof ik vastzit in mijn eigen wereld. Maar ik leer steeds beter dat rouwen op mijn manier ook oké is. Dat het niet zichtbaar hoeft te zijn voor anderen om echt te zijn.

Het is een proces dat tijd kost, met momenten van diepe pijn en momenten van acceptatie. Maar elke keer weet ik: ik kom erdoorheen. Ik kan dit aan. En dat geeft me kracht om verder te gaan.

 

 

Interessante link:

• Rouwen en groeien na een autisme diagnose

In eerdere blogs schreef ik al over de diagnose autisme: of zo’n diagnose nodig is, en of iemand er iets aan heeft.

In al die jaren dat ik als autismecoach werk, komt één thema steeds terug: zelfacceptatie.

Leven in overlevingsstand

Steeds zag ik dat mensen hun hele leven in overlevingsstand hebben doorgebracht, vaak omdat ze niet de juiste kennis en inzichten hadden over hun autisme en eventuele bijkomende neurodivergentie (bijvoorbeeld ADHD of hoogbegaafdheid).

Zonder die kennis ontstaat stigma. En vanuit dat stigma is zelfacceptatie bijna onmogelijk.

Hoe een diagnose kan binnenkomen

De reactie op een diagnose verschilt sterk.

Voor de één vallen ineens alle puzzelstukjes in elkaar en ontstaat er ruimte om autistisch te mogen zijn.

Voor de ander voelt het als een mokerslag die verwerkt moet worden.

Hoe het ook binnenkomt: erkenning van autisme betekent het startpunt in het zoeken naar een nieuwe manier van leven, waarin dagelijks overleven geleidelijk plaatsmaakt voor momenten van rust, plezier en beweging, zowel letterlijk als figuurlijk.

Met mijn praktijk Mooi! Lifecoaching richtte ik me vooral op ouders met autisme die vaak pas als volwassene de diagnose kregen. Regelmatig kwamen er vragen als:

• Kan ik met autisme wel een goede moeder zijn?
• Lijden mijn kinderen niet onder mijn autisme?
• Wat moeten ze met zo’n ‘gehandicapte’ vader?
• Ik voel me schuldig over alles wat ze niet kunnen omdat ik het niet aankan.

Vragen die uit liefde voor de kinderen ontstaan, maar die zwaar beladen zijn door een ‘ervaringsrugzak’ gevuld met schuld, schaamte en stigma.

Rouwen om wat was en wat ontbrak

Het liefst wil je als coach die rugzak per direct wegnemen en weggooien, maar dat kan natuurlijk niet! Het is een rouwproces: rouwen om wat er gebeurd is en om wat er gemist is. Dat kost tijd. Niemand weet vooraf hoe lang of precies wat er nodig is.

De rol van jou als autismecoach

Een belangrijke bijdrage die jij als coach kunt leveren, is – stap voor stap – samen ontdekken wat de diagnose wérkelijk voor iemand betekent. Luisteren, begrip, betekenisverlening. Zodat er ruimte ontstaat voor zelfcompassie en voor het vinden van die nieuwe manier van leven.

Juist daarom is dit thema ook een belangrijk onderdeel van de Autismecoachopleiding.

Interessante links:

• Autismecoachopleiding 
• Blog Waarom heb je het label Autisme nodig? 
• Blog Labels plak je toch wel 
• Blog oordelen rondom opruimen en spullen weg doen
• In dit blog schrijft ervaringsdeskundig Autismecoach Miranda Schoot over hoe zij haar diagnose beleefd heeft. Voor haar was het helemaal geen geweldig ‘puzzelstukjes-moment’. Toch heeft ze hier haar weg in gevonden en is ze zelfs als autismecoach gaan werken! Je leest haar persoonlijke blog hier